Tại sao ‘không đau’ lại nguy hiểm hơn ‘có đau’?

Mắt người có cơ chế cảnh báo đau rất tốt khi bị kích ứng cấp tính, nhưng CÁC Ô THẦN KINH TRONG MẮT KHÔNG CÓ ĐẦU MỐI ĐÁNH GIÁ TỔN THƯƠNG MÃN TÍNH.

Đục thuỷ tinh thể, thoái hoá điểm vàng, glaucoma mãn tính, tất cả đều phá huỷ thị lực từ từ, hoàn toàn không đau.

Người bệnh thích nghi dần với thị lực kém và không nhận ra mình đang mất đi thứ gì đó.

Khi cảm thấy ‘mờ quá rồi mới đi khám’, thường đã ở giai đoạn khó hồi phục hoàn toàn.

1. Đục thuỷ tinh thể (Cataract)

Nguyên nhân số 1 gây mờ mắt không đau ở người cao tuổi

Triệu chứng: Nhìn mờ dần – như nhìn qua kính bị sương mờ. Màu sắc nhạt hoặc ngả vàng. Đèn ban đêm thấy quầng sáng tia chói. Phải thay kính thường xuyên.

Tiến triển: Chậm, âm thầm trong nhiều năm. Bệnh nhân thích nghi dần và không nhận ra mức độ mờ thật sự.

Nguy cơ: Nếu không mổ kịp thời, thuỷ tinh thể ‘quá chín’ gây tăng nhãn áp cấp và mù loà khẩn cấp.

Điều trị: Phẫu thuật Phaco, hiệu quả cao, không đau, thị lực hồi phục trong 24- 72 giờ.

Mức độ nguy hiểm: Điều trị được hoàn toàn bằng phẫu thuật – kết quả rất tốt nếu phát hiện đúng lúc

2. Thoái hoá điểm vàng (AMD – Age-related Macular Degeneration)

Nguyên nhân hàng đầu gây mù loà không hồi phục ở người trên 65 tuổi

Triệu chứng: Vùng trung tâm thị trường mờ dần hoặc có đốm tối ở giữa. Đường thẳng trông bị cong hoặc méo. Khó đọc chữ, nhận diện mặt người. Nhìn ngoại vi (góc) vẫn còn.

Thể ướt (AMD ướt): Tiến triển NHANH, có thể mất thị lực trung tâm trong vài tuần đến vài tháng.

Thể khô (AMD khô): Tiến triển chậm nhưng không có thuốc chữa đặc hiệu, chỉ làm chậm.

Nguy cơ: Mù trung tâm vĩnh viễn, người bệnh không thể đọc sách, nhìn mặt người thân, lái xe.

Mức độ nguy hiểm: NGUY HIỂM CAO –  Cần khám ngay nếu có triệu chứng. Không điều trị = mù trung tâm vĩnh viễn

3. Glaucoma góc mở mãn tính (Thiên đầu thống góc mở)

‘Kẻ cắp thị lực thầm lặng’ – mất thị lực mà không hề biết

Triệu chứng: KHÔNG CÓ TRIỆU CHỨNG RÕ RÀNG trong nhiều năm. Mất dần thị giác ngoại vi (góc tầm nhìn). Khi nhận ra mờ thị lực trung tâm đã mất 50- 90% sợi thần kinh thị.

Áp lực mắt tăng cao âm thầm làm tổn thương dây thần kinh thị giác, không phục hồi được.

Ai có nguy cơ cao: Người có gia đình bị glaucoma, tiểu đường, cao huyết áp, cận thị nặng, trên 60 tuổi.

Điều trị: Thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp, laser hoặc phẫu thuật, chỉ ngăn tiến triển, không phục hồi thị lực đã mất.

Mức độ nguy hiểm: RẤT NGUY HIỂM – Tổn thương thần kinh thị KHÔNG HỒI PHỤC. Phát hiện sớm = duy nhất cứu được thị lực

4. Bệnh võng mạc tiểu đường (Diabetic Retinopathy)

Biến chứng mắt của tiểu đường, hoàn toàn không triệu chứng trong giai đoạn đầu

Triệu chứng giai đoạn đầu: HOÀN TOÀN KHÔNG. Người bệnh vẫn thấy bình thường trong khi mạch máu võng mạc đang bị phá huỷ.

Giai đoạn sau: Mờ mắt, thấy đốm tối hoặc vùng mờ trong tầm nhìn, xuất huyết dịch kính.

Ai có nguy cơ: TẤT CẢ người tiểu đường, dù đường huyết kiểm soát tốt vẫn cần khám mắt định kỳ.

Điều trị: Laser, tiêm thuốc kháng VEGF, phẫu thuật dịch kính, hiệu quả cao nếu phát hiện sớm.

Mức độ nguy hiểm: NGUY HIỂM CAO, Cần khám đáy mắt mỗi 6- 12 tháng dù mắt vẫn nhìn bình thường

5. Lão thị và thay đổi khúc xạ theo tuổi

Ít nguy hiểm hơn nhưng dễ nhầm với các bệnh nghiêm trọng hơn

Triệu chứng: Nhìn gần mờ, phải đẩy sách ra xa. Khó đọc chữ nhỏ. Nhìn xa vẫn bình thường (nếu không có tật khúc xạ khác).

Bắt đầu từ 40 – 45 tuổi, tiến triển đều đặn đến khoảng 65 tuổi rồi ổn định.

Chú ý quan trọng: Lão thị KHÔNG gây mờ cả nhìn xa. Nếu nhìn xa cũng mờ, không phải chỉ lão thị.

Điều trị: Kính đọc sách, kính đa tròng, không phẫu thuật bắt buộc.

Mức độ nguy hiểm: Ít nguy hiểm nhưng cần phân biệt với các bệnh nghiêm trọng có triệu chứng tương tự

Đến khám trong vòng 24- 48 giờ nếu:

Mờ mắt ĐỘT NGỘT-  một hoặc hai mắt, không đau, không rõ nguyên nhân

Xuất hiện đốm đen hoặc vùng tối ở trung tâm tầm nhìn

Nhìn thấy nhiều ‘ruồi bay’ hoặc chấm đen hơn bình thường trong một ngày

Đường thẳng trông bị cong, méo hoặc lượn sóng (test ngay với Amsler Grid)

Một bên mắt mờ rõ ràng hơn bên kia và mới xuất hiện gần đây

Cần khám chuyên khoa trong 1- 2 tuần nếu:

Mờ mắt từ từ kéo dài hơn 1- 2 tháng mà chưa khám

Phải thay kính liên tục nhưng vẫn không thấy rõ lâu

Chói sáng ban đêm, đèn xe thấy quầng tia chói

Thị giác ‘hẹp’ hơn, cảm giác như nhìn qua ống

Tiểu đường hoặc cao huyết áp chưa khám mắt trong 6 tháng

Trên 60 tuổi và chưa khám mắt trong 1 năm

Kết quả

Ý nghĩa

Hành động

Tất cả đường thẳng, ô vuông đều đặn, không vùng tối

Bình thường, điểm vàng chưa có dấu hiệu tổn thương

Tiếp tục kiểm tra mỗi tuần

Một vài đường bị cong nhẹ hoặc hơi méo

Có thể có thay đổi sớm, cần theo dõi

Khám chuyên khoa trong 1 tuần

Đường cong rõ, vùng tối hoặc ‘biến mất’ trong lưới

Dấu hiệu thoái hoá điểm vàng, nghiêm trọng

Khám ngay trong 24- 48 giờ

Không nhìn thấy điểm chấm trung tâm

Tổn thương điểm vàng có thể đã tiến triển

Khám NGAY – đừng chờ đợi

Nhóm tuổi / Tình trạng

Lịch khám khuyến cáo

45- 55 tuổi, không bệnh nền

Mỗi 2 năm, phát hiện sớm lão thị và tật khúc xạ thay đổi

55- 65 tuổi, không bệnh nền

Mỗi năm tầm soát glaucoma, đục thuỷ tinh thể, thoái hoá điểm vàng

Trên 65 tuổi

Mỗi năm, có thể 6 tháng nếu có yếu tố nguy cơ

Người tiểu đường (mọi tuổi)

Mỗi 6 tháng từ khi được chẩn đoán tiểu đường, bắt buộc

Người cao huyết áp

Mỗi năm, cao huyết áp ảnh hưởng mạch máu võng mạc

Gia đình có người bị glaucoma

Mỗi năm từ 40 tuổi, nguy cơ di truyền cao

Bất kỳ triệu chứng mới xuất hiện

Khám trong 1- 7 ngày tuỳ mức độ (xem phần 3)

Nguyên tắc quan trọng: Khám mắt định kỳ không cần chờ có triệu chứng.

Nhiều bệnh mắt nguy hiểm nhất lại không có triệu chứng rõ ràng cho đến khi đã muộn.

Bước khám

Mục đích – phát hiện gì

Đo thị lực từng mắt (xa + gần)

Đánh giá mức độ suy giảm và phân biệt lão thị với các bệnh khác

Soi đèn khe (Slit-lamp)

Quan sát giác mạc, thuỷ tinh thể – phát hiện đục thuỷ tinh thể

Đo nhãn áp

Tầm soát glaucoma, chỉ số quan trọng nhất cần kiểm tra hàng năm

Soi đáy mắt dưới giãn đồng tử

Kiểm tra võng mạc, thần kinh thị, điểm vàng, phát hiện AMD và bệnh võng mạc tiểu đường

Chụp OCT (nếu cần)

Chụp cắt lớp võng mạc, phát hiện thoái hoá điểm vàng sớm trước khi có triệu chứng

Đo thị trường (nếu cần)

Kiểm tra phạm vi tầm nhìn, phát hiện glaucoma và tổn thương thần kinh thị

Đánh giá và tư vấn

Bác sĩ giải thích kết quả và đề xuất phương án điều trị hoặc theo dõi

Thời gian và lưu ý khi đến khám

Thời gian khám toàn diện: 60 – 90 phút nếu có soi đáy mắt dưới giãn đồng tử.

Sau giãn đồng tử: mắt nhạy sáng và mờ nhẹ 4- 6 giờ, nhờ người đưa đón, không lái xe.

Mang theo: danh sách thuốc đang dùng (một số thuốc ảnh hưởng đến nhãn áp), kính cũ nếu có.

Người tiểu đường: mang kết quả xét nghiệm đường huyết và HbA1c gần nhất.

Bảng kiểm hàng tuần dành cho người trên 60 tuổi (in ra và dán bên cạnh gương)

☐ Thực hiện Amsler Grid test, mỗi mắt riêng biệt

☐ Nhìn xa: thấy rõ biển số xe, tivi từ khoảng cách bình thường không?

☐ Nhìn gần: đọc sách, tin nhắn điện thoại có rõ không?

☐ Có thấy đốm đen, ruồi bay nhiều hơn tuần trước không?

☐ Đèn ban đêm có quầng sáng bất thường không?

☐ Màu sắc có vẻ nhạt hơn hoặc vàng hơn không?

☐ Có khó chịu khi từ trong ra ngoài nắng hơn bình thường không?