Nhiều người bị tiểu đường nhiều năm vẫn thấy mắt bình thường, nhìn rõ, không đau, không khó chịu. Rồi một ngày, mắt bỗng mờ đi. Đến khám, bác sĩ nói võng mạc đã tổn thương nặng.

Điều đáng tiếc là tổn thương đó đã diễn ra âm thầm từ nhiều năm trước,  trong khi người bệnh không hề hay biết.

Đây là đặc điểm nguy hiểm nhất của biến chứng mắt do tiểu đường: tiến triển không triệu chứng cho đến khi đã muộn. Và một khi tế bào võng mạc đã chết, chúng không tái sinh được.

Bài viết này giải thích toàn bộ chuỗi từ tiểu đường đến mù lòa, các giai đoạn bệnh, khi nào cần can thiệp và tại sao khám mắt định kỳ là điều không thể bỏ qua với bất kỳ ai đang mắc tiểu đường.

Tại sao tiểu đường lại gây biến chứng ở mắt?

Để hiểu biến chứng mắt do tiểu đường, cần hiểu trước điều gì xảy ra với mạch máu khi đường huyết kiểm soát kém trong thời gian dài.

Đường huyết cao mãn tính làm tổn thương thành các mạch máu nhỏ (vi mạch) toàn than, trong đó có mạch máu nuôi võng mạc, lớp thần kinh nhạy sáng ở đáy mắt chịu trách nhiệm tiếp nhận và xử lý hình ảnh. Các mạch máu nhỏ này khi bị tổn thương sẽ trở nên yếu hơn, dễ rò rỉ dịch và máu, có thể bị tắc nghẽn hoặc hình thành các mạch máu mới bất thường.

Hệ quả là võng mạc, vốn cần được cung cấp oxy và dưỡng chất ổn định, dần bị tổn thương và suy giảm chức năng. Đây là khởi đầu của chuỗi bệnh lý mà các bác sĩ nhãn khoa gọi là bệnh võng mạc tiểu đường.

Điều quan trọng cần nhớ: biến chứng mắt do tiểu đường không xảy ra qua đêm, đó là quá trình tích lũy nhiều năm, trong im lặng hoàn toàn.

Chuỗi Tiến Triển Từ Tiểu Đường Đến Nguy Cơ Mất Thị Lực

Giai đoạn 1 – Bệnh Võng Mạc Tiểu Đường Không Tăng Sinh

Đây là giai đoạn sớm nhất. Các mạch máu nhỏ trong võng mạc bắt đầu yếu đi, xuất hiện các túi phình vi mạch nhỏ (microaneurysm), những điểm phồng nhỏ trên thành mạch. Một số mạch bắt đầu rò rỉ dịch hoặc máu vào lớp võng mạc.

Triệu chứng ở giai đoạn này: Thường không có gì. Người bệnh nhìn hoàn toàn bình thường. Chỉ phát hiện được qua khám đáy mắt hoặc chụp OCT và chụp mạch huỳnh quang.

Đây là lý do khám mắt định kỳ quan trọng đến vậy, để phát hiện bệnh ở giai đoạn này, khi can thiệp còn hiệu quả cao nhất.

Giai đoạn 2 – Phù Hoàng Điểm Do Tiểu Đường

Khi dịch rò rỉ từ mạch máu tổn thương tích tụ tại hoàng điểm, vùng trung tâm của võng mạc chịu trách nhiệm cho thị lực sắc nét, khả năng đọc chữ và nhận diện khuôn mặt, tình trạng phù hoàng điểm xảy ra.

Phù hoàng điểm do tiểu đường là nguyên nhân gây giảm thị lực phổ biến nhất trong nhóm bệnh nhân tiểu đường đang trong độ tuổi lao động.

Triệu chứng có thể xuất hiện: Nhìn mờ dần ở trung tâm tầm nhìn, đọc chữ khó hơn, hình ảnh bị méo nhẹ, màu sắc kém tươi. Tuy nhiên nhiều trường hợp phù hoàng điểm vẫn chưa có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu.

Đây là giai đoạn mà can thiệp y tế, bao gồm tiêm nội nhãn, có vai trò quan trọng nhất.

Giai đoạn 3 – Bệnh Võng Mạc Tiểu Đường Tăng Sinh

Khi các vùng võng mạc bị thiếu oxy nghiêm trọng do mạch máu tắc nghẽn, cơ thể phản ứng bằng cách sản sinh các mạch máu mới (tân mạch). Tuy nhiên các mạch máu mới này rất mỏng manh, dễ vỡ và có thể gây xuất huyết dịch kính, máu chảy vào buồng dịch kính khiến mắt đột ngột mờ nặng.

Tân mạch cũng có thể gây co kéo võng mạc, dẫn đến bong võng mạc co kéo, một biến chứng nghiêm trọng có thể gây mù lòa vĩnh viễn.

Đây là giai đoạn cần can thiệp khẩn cấp và điều trị tích cực nhất.

Phù Hoàng Điểm Do Tiểu Đường – Tại Sao Cần Tiêm Nội Nhãn?

Khi phù hoàng điểm đã được xác định qua khám lâm sàng và chụp OCT, bác sĩ sẽ đánh giá mức độ và đưa ra hướng điều trị phù hợp. Trong nhiều trường hợp, tiêm nội nhãn là can thiệp được cân nhắc.

Tại sao không dùng thuốc uống hay thuốc nhỏ mắt?

Như đã giải thích trong bài về tiêm nội nhãn, hàng rào máu-võng mạc ngăn thuốc từ máu thấm vào võng mạc với nồng độ đủ để điều trị. Thuốc uống và thuốc nhỏ mắt không thể đạt được nồng độ tác dụng tại hoàng điểm ở sâu bên trong mắt. Tiêm trực tiếp vào buồng dịch kính là cách duy nhất đưa thuốc đến đúng vị trí cần tác động.

Các loại thuốc tiêm nội nhãn trong điều trị phù hoàng điểm tiểu đường

Thuốc anti-VEGF: VEGF (Vascular Endothelial Growth Factor) là protein kích thích hình thành mạch máu mới bất thường và gây rò rỉ dịch. Thuốc anti-VEGF ức chế protein này, giúp giảm phù và ổn định tình trạng võng mạc. Đây là nhóm thuốc được cân nhắc đầu tiên trong nhiều trường hợp phù hoàng điểm do tiểu đường.

Corticoid nội nhãn: Trong một số trường hợp phù hoàng điểm không đáp ứng tốt với anti-VEGF, hoặc có thành phần viêm rõ ràng, bác sĩ có thể cân nhắc tiêm corticoid nội nhãn (như Triamcinolone) hoặc sử dụng implant corticoid kéo dài tác dụng. Lựa chọn này cần theo dõi nhãn áp chặt chẽ vì corticoid có thể làm tăng nhãn áp ở một số bệnh nhân.

Lưu ý quan trọng: Loại thuốc nào được chỉ định, số mũi tiêm và lịch tiêm hoàn toàn phụ thuộc vào đánh giá lâm sàng của bác sĩ cho từng trường hợp cụ thể, không có phác đồ chung áp dụng cho tất cả bệnh nhân.

Laser võng mạc,  khi nào được dùng?

Ngoài tiêm nội nhãn, laser võng mạc (laser quang đông) có thể được chỉ định trong một số trường hợp — đặc biệt trong giai đoạn tăng sinh để điều trị tân mạch, hoặc kết hợp với tiêm nội nhãn. Bác sĩ sẽ đánh giá và tư vấn hướng phù hợp sau khi khám toàn diện.

Dấu Hiệu Cảnh Báo Cần Đến Khám Ngay

Với bệnh nhân tiểu đường, những dấu hiệu sau ở mắt cần được đánh giá khẩn cấp, không nên chờ đợi:

Mờ mắt đột ngột một hoặc hai bên, đặc biệt nếu xảy ra nhanh trong vài giờ hoặc một ngày, có thể là dấu hiệu xuất huyết dịch kính hoặc tắc mạch máu võng mạc.

Nhìn thấy nhiều chấm đen hoặc màng đỏ trôi nổi trước mắt, có thể là máu xuất huyết vào dịch kính.

Vùng tối hoặc mất thị lực ở một phần tầm nhìn, gợi ý tổn thương võng mạc khu trú.

Nhìn thẳng thấy đường bị cong hoặc hình ảnh méo, dấu hiệu của phù hoàng điểm hoặc co kéo hoàng điểm.

Mắt đỏ đột ngột kèm đau nhức và nhìn mờ, có thể là tăng nhãn áp do tân mạch góc (biến chứng nặng của bệnh võng mạc tăng sinh).

Lịch Khám Mắt Khuyến Cáo Cho Người Tiểu Đường

Đây là điểm mà nhiều bệnh nhân tiểu đường chưa thực hiện đúng, khám mắt định kỳ không phải khi thấy mờ mới đi, mà là lịch khám bắt buộc ngay cả khi mắt hoàn toàn bình thường:

Khi mới được chẩn đoán tiểu đường: Khám mắt toàn diện lần đầu ngay, để có hình ảnh nền so sánh về sau và phát hiện nếu đã có tổn thương sớm.

Tiểu đường type 2, kiểm soát đường huyết tốt, chưa có biến chứng mắt: Khám mắt định kỳ mỗi 12 tháng.

Tiểu đường đã trên 5 năm hoặc kiểm soát đường huyết chưa tốt: Khám mỗi 6 tháng.

Đã có biến chứng mắt ở bất kỳ mức độ nào: Khám theo lịch bác sĩ chỉ định, thường 3 đến 6 tháng một lần tùy mức độ.

Phụ nữ tiểu đường đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai: Khám mắt trước khi mang thai và theo dõi sát trong suốt thai kỳ vì thai kỳ có thể làm biến chứng mắt tiến triển nhanh hơn.

Hai Trụ Cột Bảo Vệ Thị Lực Cho Người Tiểu Đường

Điều trị y tế, dù là tiêm nội nhãn hay laser, chỉ có thể giúp kiểm soát tổn thương đã xảy ra. Để thực sự bảo vệ thị lực lâu dài, cần song song duy trì hai điều này:

Trụ cột 1 – Kiểm soát đường huyết

Đây là nền tảng quan trọng nhất. Dù có điều trị mắt tốt đến đâu, nếu đường huyết vẫn cao không kiểm soát, tổn thương mạch máu võng mạc sẽ tiếp tục tiến triển và mọi can thiệp y tế đều bị hạn chế hiệu quả.

Mục tiêu kiểm soát đường huyết theo khuyến cáo chung (cụ thể tùy từng bệnh nhân, theo chỉ định của bác sĩ nội tiết): HbA1c dưới 7% với phần lớn bệnh nhân tiểu đường có biến chứng mắt. Mỗi điểm phần trăm HbA1c giảm được liên quan đến giảm đáng kể nguy cơ tiến triển biến chứng võng mạc.

Trụ cột 2 – Kiểm soát các yếu tố nguy cơ đi kèm

Huyết áp cao và rối loạn mỡ máu làm trầm trọng thêm tổn thương mạch máu võng mạc, ngay cả khi đường huyết đã kiểm soát tốt. Theo dõi và điều trị huyết áp, kiểm soát mỡ máu là phần không thể thiếu trong kế hoạch bảo vệ mắt toàn diện cho người tiểu đường.

Bệnh Nhân Tiểu Đường Ở Bắc Giang Cần Lưu Ý Điều Gì?

Bắc Giang là tỉnh có cơ cấu dân số đa phần làm nông nghiệp và lao động chân tay, nhóm dân số này có xu hướng phát hiện tiểu đường muộn hơn do ít đi khám sức khỏe định kỳ, và khi phát hiện thì thường bệnh đã tiến triển một thời gian.

Điều này đồng nghĩa với việc biến chứng mắt ở thời điểm phát hiện có thể đã ở giai đoạn muộn hơn so với bệnh nhân được phát hiện sớm. Đây là lý do tầm soát mắt ngay khi được chẩn đoán tiểu đường, dù chưa thấy mờ mắt là đặc biệt quan trọng với người dân Bắc Giang.

Tại Bệnh viện Mắt Quốc tế DND Bắc Giang, chúng tôi có trang thiết bị tầm soát và theo dõi biến chứng mắt tiểu đường bao gồm chụp OCT võng mạc, đánh giá đáy mắt và tư vấn phác đồ theo dõi phù hợp. Với các trường hợp cần can thiệp tiêm nội nhãn hoặc laser võng mạc, bác sĩ sẽ tư vấn và phối hợp hướng điều trị phù hợp nhất cho từng bệnh nhân.

Câu Hỏi Thường Gặp

Tiểu đường type 2 có bị biến chứng mắt không, hay chỉ type 1? Cả tiểu đường type 1 và type 2 đều có thể gây biến chứng mắt. Tiểu đường type 2 phổ biến hơn nhiều ở Việt Nam và vì thường được phát hiện muộn hơn, nhiều bệnh nhân type 2 đã có biến chứng mắt ngay tại thời điểm chẩn đoán.

Đường huyết đã kiểm soát tốt thì có cần khám mắt không? Có – dù đường huyết đang được kiểm soát tốt, tổn thương từ giai đoạn trước vẫn có thể tiến triển. Khám mắt định kỳ là bắt buộc để theo dõi và phát hiện kịp thời nếu có thay đổi.

Tiêm nội nhãn cho bệnh nhân tiểu đường có khác gì không? Quy trình tiêm nội nhãn về cơ bản giống nhau. Tuy nhiên bệnh nhân tiểu đường cần kiểm soát đường huyết ở mức hợp lý trước thủ thuật,  bác sĩ sẽ hướng dẫn cụ thể khi lên lịch tiêm.

Sau khi tiêm nội nhãn thì thị lực có cải thiện không? Mục tiêu điều trị chính của tiêm nội nhãn trong phù hoàng điểm tiểu đường là ổn định tình trạng và ngăn tiến triển thêm. Thị lực có thể cải thiện ở một số trường hợp, nhưng mức độ cụ thể tùy thuộc vào tình trạng võng mạc của từng bệnh nhân và giai đoạn phát hiện bệnh- bác sĩ sẽ tư vấn sau khi khám và đánh giá đầy đủ.

Bệnh võng mạc tiểu đường có chữa khỏi được không? Tổn thương võng mạc đã xảy ra không thể hồi phục hoàn toàn. Điều trị y tế giúp kiểm soát tiến triển, bảo tồn thị lực còn lại và trong một số trường hợp có thể cải thiện thị lực. Phát hiện sớm và điều trị kịp thời cho kết quả tốt hơn nhiều so với phát hiện muộn.

Đặt Lịch Tầm Soát Biến Chứng Mắt Tiểu Đường Tại DND Bắc Giang

Nếu bạn hoặc người thân đang mắc tiểu đường, dù chưa thấy mờ mắt, hãy đặt lịch khám tầm soát võng mạc tại Bệnh viện Mắt Quốc tế DND Bắc Giang.

Phát hiện sớm khi chưa có triệu chứng là thời điểm can thiệp hiệu quả nhất và ít tốn kém nhất. Chờ đến khi mờ mắt mới đi khám, nhiều khi tổn thương đã ở mức khó hồi phục.

_________
BỆNH VIỆN MẮT QUỐC TẾ DND – BẮC GIANG International Eye Hospital
🏥 Địa chỉ: Lô YT, Khu dân cư phía Nam - P. Bắc Giang - Tỉnh Bắc Ninh.
☎️ Điện thoại: 02046 25 26 27
🌐 https://bacgiang.matquocte.vn
🏨 CS1: 128 Bùi Thị Xuân – Hai Bà Trưng – Hà Nội.
📬 CS2: Lô YT, Khu dân cư phía Nam - P. Bắc Giang - Tỉnh Bắc Ninh.
📬 CS3: Số 250 Trường Chinh - P. Lê Thanh Nghị - TP. Hải Phòng.
📬 CS4: 147 - 147B - 147Bis Trương Định - P. Nhiêu Lộc - TP. Hồ Chí Minh.