Con bạn đi đo mắt ở tiệm kính, kết quả ra 1.5 độ cận. Bạn mua kính cho con đeo. Vài tháng sau, đo lại, độ cận vẫn vậy hoặc thậm chí giảm. Bác sĩ chuyên khoa nhìn vào kết quả và nói: “Con có thể bị cận thị giả,  cần đo lại đúng cách.”

Điều đó có nghĩa là gì? Đeo kính sai có ảnh hưởng gì không? Và làm thế nào để biết con thực sự bị cận hay chỉ là cận giả?

Đây là những câu hỏi ngày càng nhiều phụ huynh đặt ra và hoàn toàn đúng khi đặt ra, vì sự nhầm lẫn giữa cận thị thật và cận thị giả không chỉ ảnh hưởng đến kết quả điều trị mà còn có thể gây hại cho mắt của trẻ nếu không được xử lý đúng cách.

Cận thị giả là gì?

Cận thị giả – tên y khoa là co quắp điều tiết (accommodative spasm hay pseudomyopia) là tình trạng cơ thể mi trong mắt bị co cứng sau khi phải làm việc quá mức trong thời gian dài.

Để hiểu rõ hơn, cần biết cơ chế điều tiết của mắt hoạt động như thế nào:

Mắt nhìn xa và gần được nhờ một cấu trúc gọi là thể thủy tinh, một thấu kính linh hoạt nằm phía sau đồng tử. Khi nhìn xa, cơ thể mi (ciliary muscle) thư giãn, thể thủy tinh dẹt ra để hội tụ ánh sáng đúng trên võng mạc. Khi nhìn gần, đọc sách, nhìn màn hình, cơ thể mi co lại, làm thể thủy tinh phồng lên để điều chỉnh tiêu cự. Quá trình này gọi là điều tiết.

Vấn đề xảy ra khi trẻ nhìn gần quá lâu, liên tục trong nhiều giờ, cơ thể mi co cứng và không thể thư giãn hoàn toàn ngay cả khi nhìn xa. Hệ quả: mắt “kẹt” ở trạng thái nhìn gần và khi đo thị lực, kết quả ra con số độ cận trong khi thực chất nhãn cầu hoàn toàn bình thường về mặt cấu trúc.

Đó là cận thị giả, không có gì sai với nhãn cầu, chỉ là cơ điều tiết đang bị co cứng tạm thời.

Cận Thị Thật Khác Cận Thị Giả Như Thế Nào?

Đây là điểm mấu chốt cần hiểu rõ:

Cận thị thật (trục hay khúc xạ) xảy ra khi nhãn cầu quá dài so với công suất quang học của mắt  hoặc giác mạc/thể thủy tinh có công suất quá mạnh. Ánh sáng từ vật ở xa hội tụ trước võng mạc thay vì đúng trên võng mạc, khiến người bệnh nhìn xa mờ. Đây là thay đổi cấu trúc thực sự của nhãn cầu, không tự hết và cần được chỉnh bằng kính.

Cận thị giả không có thay đổi về cấu trúc nhãn cầu. Độ cận xuất hiện do cơ điều tiết co cứng và có thể hồi phục hoàn toàn khi cơ thể mi được thư giãn, hoặc khi dùng thuốc liệt điều tiết để đo mắt đúng cách.

	Cận thị thật	Cận thị giả
Nguyên nhân	Nhãn cầu dài bất thường	Cơ thể mi co cứng
Cấu trúc nhãn cầu	Thay đổi thực sự	Bình thường
Tự hết không	Không	Có thể hồi phục
Sau liệt điều tiết	Vẫn còn độ cận	Độ cận giảm hoặc mất
Cần đeo kính	Có	Thường không cần
Nếu đeo kính sai	Không ảnh hưởng nhiều	Có thể gây hại

Tại Sao Trẻ Em Hay Bị Cận Thị Giả?

Cận thị giả gặp nhiều ở trẻ trong độ tuổi đi học, đặc biệt trẻ từ 6 đến 14 tuổi vì một số lý do đặc thù:

Cơ điều tiết ở trẻ em hoạt động mạnh hơn người lớn. Thể thủy tinh của trẻ còn rất linh hoạt và cơ thể mi có khả năng co mạnh điều này giúp trẻ đọc sách rất gần mà không thấy mờ, nhưng cũng khiến cơ dễ bị co cứng hơn khi làm việc quá sức.

Thói quen học tập ngày càng áp lực. Trẻ học nhiều, đọc sách và dùng thiết bị điện tử liên tục trong nhiều giờ mà ít được nghỉ ngơi mắt, tạo điều kiện lý tưởng cho co quắp điều tiết phát triển.

Ít thời gian ra ngoài trời. Nhìn xa và hoạt động ngoài trời giúp cơ thể mi thư giãn,  trẻ ít ra ngoài sẽ mắt ít được nghỉ ngơi hơn.

Ánh sáng học tập không đủ. Đọc sách trong điều kiện ánh sáng kém buộc mắt phải điều tiết nhiều hơn để nhìn rõ.

Tại Sao Cận Thị Giả Hay Bị Nhầm?

Lý do chính: triệu chứng của cận thị giả và cận thị thật gần như giống hệt nhau từ bên ngoài.

Cả hai đều khiến trẻ nhìn xa mờ, hay nheo mắt khi nhìn bảng, ngồi gần tivi hơn, và đo thị lực ra con số độ cận. Nếu chỉ đo thị lực thông thường mà không liệt điều tiết, máy sẽ đo được “độ cận” trong khi thực ra đó là độ co cứng của cơ thể mi.

Đây là lý do đo mắt tại tiệm kính hoặc cơ sở không chuyên khoa dễ bỏ sót cận thị giả: quy trình đo thường không bao gồm bước liệt điều tiết nên kết quả ra độ cận, kính được làm và trẻ bắt đầu đeo mà không biết mình chỉ bị co quắp điều tiết.

Đeo Kính Khi Bị Cận Thị Giả Có Hại Không?

Đây là câu hỏi rất nhiều phụ huynh lo lắng  và câu trả lời là cần thận trọng.

Khi trẻ bị cận thị giả mà được làm kính cận và đeo thường xuyên, kính sẽ “hỗ trợ” mắt ở trạng thái co cứng điều tiết thay vì giúp cơ thể mi thư giãn và hồi phục. Theo thời gian, điều này có thể:

Củng cố thói quen co cứng điều tiết, cơ thể mi quen với việc được kính hỗ trợ và càng ít có cơ hội thư giãn về trạng thái bình thường.

Dẫn đến cận thị thật về sau nếu nhãn cầu ở trạng thái điều tiết liên tục trong thời gian dài mà không được can thiệp đúng, có thể thúc đẩy sự phát triển của cận thị thật theo thời gian.

Trẻ phụ thuộc vào kính không cần thiết ảnh hưởng đến tâm lý và sinh hoạt hàng ngày trong khi vấn đề gốc rễ là co quắp điều tiết hoàn toàn có thể được xử lý đúng cách.

Cần nhấn mạnh rằng: mức độ ảnh hưởng cụ thể tùy từng trường hợp và chỉ bác sĩ chuyên khoa mắt mới có thể đánh giá sau khi thăm khám đầy đủ.

Cách Phân Biệt Cận Thị Thật Và Giả – Vai Trò Của Liệt Điều Tiết

Phương pháp duy nhất để phân biệt chính xác cận thị thật và giả là đo khúc xạ có liệt điều tiết hay còn gọi là đo mắt sau nhỏ thuốc giãn đồng tử.

Quy trình liệt điều tiết là gì?

Bác sĩ nhỏ thuốc liệt điều tiết (thường là Cyclopentolate hoặc Atropine) vào mắt trẻ-  thuốc này tạm thời làm tê liệt cơ thể mi, buộc cơ thể mi thư giãn hoàn toàn. Sau khi thuốc có tác dụng (thường 30 đến 60 phút), bác sĩ tiến hành đo khúc xạ.

Kết quả nói lên điều gì:

• Nếu sau liệt điều tiết độ cận giảm đáng kể hoặc về 0 → đây là cận thị giả (co quắp điều tiết), không cần đeo kính cận
• Nếu sau liệt điều tiết vẫn còn độ cận tương đương → đây là cận thị thật, cần đeo kính chỉnh thị lực
• Nếu sau liệt điều tiết độ cận giảm một phần → có thể có cả cận thị thật lẫn thành phần co quắp điều tiết kèm theo — bác sĩ sẽ tư vấn xử lý từng phần

Tại sao không phải nơi nào cũng làm đúng?

Quy trình liệt điều tiết mất thêm thời gian (cần chờ thuốc có tác dụng), đòi hỏi thuốc nhỏ mắt kê đơn và thiết bị đo khúc xạ chính xác. Vì vậy đây là quy trình chỉ được thực hiện tại cơ sở chuyên khoa mắt,  không phải tiệm kính hay phòng khám đa khoa thông thường.

Với trẻ em,  đặc biệt trẻ lần đầu đo mắt hoặc trẻ có nghi ngờ cận thị giả đo khúc xạ có liệt điều tiết là bắt buộc để có kết quả chính xác, theo khuyến cáo của các hội nhãn khoa nhi quốc tế.

Dấu Hiệu Gợi Ý Trẻ Có Thể Bị Cận Thị Giả

Không có cách nào tự chẩn đoán tại nhà nhưng một số dấu hiệu dưới đây gợi ý nên đưa trẻ đến khám chuyên khoa để được đánh giá đúng:

Độ cận thay đổi thất thường: Đo lần này 1.5 độ, lần sau 0.5 độ, lần khác lại 1 độ,  độ cận dao động nhiều trong thời gian ngắn là dấu hiệu đặc trưng của co quắp điều tiết.

Độ cận xuất hiện đột ngột và tăng nhanh trong giai đoạn học tập căng thẳng: Ví dụ: ôn thi, học thêm nhiều, dùng điện thoại/máy tính liên tục, rồi đột ngột thấy nhìn xa mờ.

Triệu chứng kèm theo: Mỏi mắt nhiều, nhức đầu sau khi đọc sách, mắt khó điều chỉnh khi chuyển từ nhìn gần sang nhìn xa.

Trẻ đeo kính cảm thấy không thoải mái: Đeo kính theo số đo nhưng nhìn không rõ hoặc chóng mặt, có thể kính không phù hợp vì số đo không chính xác do không liệt điều tiết.

Đo mắt lần trước không nhỏ thuốc: Nếu lần đo trước chỉ đo thị lực thông thường tại tiệm kính mà không nhỏ thuốc giãn đồng tử,  kết quả đó chưa đủ tin cậy để chẩn đoán cận thị ở trẻ em.

Nếu Trẻ Bị Cận Thị Giả Thì Xử Lý Như Thế Nào?

Khi đã xác định trẻ bị co quắp điều tiết, bác sĩ sẽ tư vấn hướng xử lý phù hợp, thường bao gồm:

Nghỉ ngơi mắt đúng cách: Giảm thời gian nhìn gần, tăng thời gian ra ngoài trời, áp dụng quy tắc 20-20-20 (cứ 20 phút nhìn gần thì nhìn xa 20 giây). Trong nhiều trường hợp nhẹ, chỉ cần thay đổi thói quen là cơ thể mi tự phục hồi.

Thuốc nhỏ mắt hỗ trợ thư giãn điều tiết: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định nhỏ thuốc giúp cơ thể mi thư giãn theo phác đồ ngắn hạn.

Theo dõi định kỳ: Tái khám để đánh giá sự phục hồi và xác nhận lại không có thành phần cận thị thật kèm theo.

Không đeo kính cận (trong trường hợp cận thị giả thuần túy không có cận thật đi kèm)-  đây là điểm khác biệt quan trọng nhất so với cận thị thật.

Tại Sao Nên Đưa Trẻ Đến Khám Chuyên Khoa Mắt Thay Vì Tiệm Kính?

Nhiều phụ huynh đưa con đến tiệm kính để đo mắt vì tiện lợi và nhanh chóng nhưng đây là điều cần xem xét lại với trẻ em:

Tiệm kính thường chỉ đo thị lực thông thường để xác định độ kính,  không có quy trình liệt điều tiết, không có bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn diện tình trạng mắt. Với người lớn đã có cận thị ổn định lâu năm, điều này có thể chấp nhận được. Nhưng với trẻ em,  đặc biệt trẻ đo mắt lần đầu, trẻ đang trong giai đoạn phát triển, hoặc trẻ có dấu hiệu cận thị giả, việc bỏ qua bước liệt điều tiết có thể dẫn đến chẩn đoán sai và can thiệp không phù hợp.

Tại Bệnh viện Mắt Quốc tế DND Bắc Giang, quy trình khám khúc xạ cho trẻ em được thực hiện đúng chuẩn chuyên khoa,  bao gồm đo khúc xạ có liệt điều tiết bằng thiết bị hiện đại, dưới sự đánh giá của bác sĩ chuyên khoa mắt. Kết quả cho phép phân biệt chính xác cận thị thật, cận thị giả hoặc sự kết hợp của cả hai,  để bác sĩ tư vấn hướng xử lý phù hợp nhất cho từng trẻ.

Câu Hỏi Thường Gặp

Cận thị giả có tự hết không? Trong nhiều trường hợp, co quắp điều tiết nhẹ có thể tự hồi phục khi trẻ được nghỉ ngơi mắt đầy đủ và thay đổi thói quen. Tuy nhiên cần được bác sĩ xác nhận và theo dõi vì đôi khi có thành phần cận thị thật kèm theo cần được chỉnh kính đúng cách.

Nếu đã đeo kính mà nghi ngờ cận thị giả thì phải làm gì? Đừng tự ý bỏ kính đột ngột. Hãy đưa trẻ đến khám chuyên khoa mắt để được đo lại có liệt điều tiết. Bác sĩ sẽ xác định tỷ lệ cận thật và cận giả, từ đó tư vấn có cần tiếp tục đeo kính không và với số độ bao nhiêu.

Thuốc liệt điều tiết có ảnh hưởng gì đến mắt trẻ không? Thuốc liệt điều tiết dùng trong đo mắt là thuốc nhỏ mắt an toàn, được sử dụng rộng rãi trong nhãn khoa nhi. Sau khi nhỏ thuốc, đồng tử trẻ sẽ giãn và trẻ có thể nhạy cảm với ánh sáng, nhìn gần hơi mờ trong vài giờ, đây là tác dụng tạm thời và hoàn toàn hồi phục. Cần đưa trẻ đeo kính mát khi ra ngoài và tránh hoạt động đọc sách nhiều trong ngày đo mắt.

Trẻ bao nhiêu tuổi thì cần liệt điều tiết khi đo mắt? Theo khuyến cáo chuyên khoa, trẻ em,  đặc biệt dưới 12 tuổi nên được đo khúc xạ có liệt điều tiết ít nhất ở lần khám đầu tiên hoặc khi có nghi ngờ kết quả. Với trẻ lớn hơn, bác sĩ sẽ đánh giá từng trường hợp cụ thể.

Đặt Lịch Khám Khúc Xạ Đúng Chuẩn Cho Con Tại DND Bắc Giang

Nếu con bạn đang có biểu hiện nhìn xa mờ, hay nheo mắt, hoặc đã được đo mắt tại tiệm kính nhưng chưa được nhỏ thuốc liệt điều tiết,  hãy đưa con đến khám chuyên khoa để được đánh giá đúng.

Một lần khám đúng phương pháp có thể giúp bạn biết chính xác: con đang bị cận thị thật, cận thị giả, hay kết hợp cả hai và từ đó có hướng xử lý phù hợp nhất, tránh can thiệp không cần thiết hoặc bỏ sót điều trị cần thiết.

_________
BỆNH VIỆN MẮT QUỐC TẾ DND – BẮC GIANG International Eye Hospital
🏥 Địa chỉ: Lô YT, Khu dân cư phía Nam - P. Bắc Giang - Tỉnh Bắc Ninh.
☎️ Điện thoại: 02046 25 26 27
🌐 https://bacgiang.matquocte.vn
🏨 CS1: 128 Bùi Thị Xuân – Hai Bà Trưng – Hà Nội.
📬 CS2: Lô YT, Khu dân cư phía Nam - P. Bắc Giang - Tỉnh Bắc Ninh.
📬 CS3: Số 250 Trường Chinh - P. Lê Thanh Nghị - TP. Hải Phòng.
📬 CS4: 147 - 147B - 147Bis Trương Định - P. Nhiêu Lộc - TP. Hồ Chí Minh.