Tại Việt Nam, hơn 7 triệu người đang sống với bệnh tiểu đường và ước tính 1 trong 3 người trong số đó đang có tổn thương đáy mắt ở các mức độ khác nhau mà không hề hay biết. Bệnh lý đáy mắt do tiểu đường (hay bệnh võng mạc tiểu đường) là nguyên nhân hàng đầu gây mù loà ở người trong độ tuổi lao động, và điều đáng lo ngại nhất là nó phá huỷ võng mạc hoàn toàn không triệu chứng trong suốt nhiều năm đầu.

Con số bạn cần biết

Khoảng 35% người tiểu đường type 2 có dấu hiệu bệnh võng mạc khi được khám chuyên khoa lần đầu.

80% trường hợp mù loà do tiểu đường có thể phòng ngừa nếu phát hiện và điều trị kịp thời.

Trung bình người tiểu đường mắc bệnh 5- 7 năm mới bắt đầu đi khám mắt chuyên khoa lần đầu.

Khám đáy mắt định kỳ mỗi 6- 12 tháng là đủ để phát hiện và ngăn chặn trước khi mất thị lực.

1. Bệnh Lý Đáy Mắt Do Tiểu Đường Là Gì – Cơ Chế Phá Huỷ Võng Mạc

Bệnh võng mạc tiểu đường (Diabetic Retinopathy – DR) xảy ra khi lượng đường trong máu cao kéo dài làm tổn thương các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng võng mạc – lớp mô thần kinh mỏng ở phía sau mắt, nơi tiếp nhận ánh sáng và truyền tín hiệu lên não để tạo ra hình ảnh.

Cơ chế phá huỷ diễn ra theo 3 giai đoạn liên tiếp:

Giai đoạn	Cơ chế	Hậu quả
Giai đoạn 1	Đường huyết cao làm thành mạch máu nhỏ yếu đi, phình ra (microaneurysms)	Mạch máu rỉ dịch và máu vào mô võng mạc
Giai đoạn 2	Tắc nghẽn mạch máu, vùng võng mạc thiếu oxy	Võng mạc phát tín hiệu kích thích mọc mạch máu mới bất thường
Giai đoạn 3	Mạch máu mới mỏng manh, dễ vỡ, mọc vào buồng dịch kính	Xuất huyết lớn, bong võng mạc, mù loà

 

Ngoài cơ chế trên, tiểu đường còn gây phù hoàng điểm tiểu đường (Diabetic Macular Edema -DME): dịch tích tụ tại điểm vàng – vùng trung tâm của võng mạc chịu trách nhiệm thị lực sắc nét nhất. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây giảm thị lực ở người tiểu đường, có thể xảy ra ở bất kỳ giai đoạn nào của bệnh.

2. Tại Sao Tiểu Đường Là Nguyên Nhân Hàng Đầu Gây Mù Loà Có Thể Phòng Ngừa

Không phải vì bệnh tiểu đường đặc biệt nguy hiểm hơn các bệnh mắt khác, mà vì có một nghịch lý nguy hiểm: bệnh tiến triển âm thầm trong khi người bệnh cảm thấy hoàn toàn ổn.

Nghịch lý của bệnh võng mạc tiểu đường

Người tiểu đường thường được tư vấn kiểm soát đường huyết, khám thận, khám tim nhưng khám mắt chuyên khoa thường bị bỏ qua vì ‘mắt vẫn nhìn tốt’. Đây chính là điểm nguy hiểm: võng mạc có thể tổn thương 5- 60% trước khi người bệnh nhận ra bất kỳ dấu hiệu nào qua tầm nhìn hàng ngày.

Khi triệu chứng thị giác xuất hiện mờ mắt, nhìn thấy đốm tối, màn che trước mắt thường có nghĩa là bệnh đã ở giai đoạn nặng, khó hồi phục hoàn toàn.

So sánh: Phát hiện sớm và Phát hiện muộn

Phát hiện ở giai đoạn không tăng sinh (sớm): Điều trị bằng kiểm soát đường huyết + laser phòng ngừa. Tỷ lệ duy trì thị lực >90%.

Phát hiện ở giai đoạn tăng sinh (muộn): Cần tiêm nội nhãn, laser diện rộng, thậm chí phẫu thuật dịch kính. Thị lực khó phục hồi hoàn toàn.

Phát hiện khi đã bong võng mạc hoặc glaucoma tân mạch: Điều trị phức tạp, nguy cơ mù vĩnh viễn cao.

3. Bốn Giai Đoạn Tiến Triển Của Bệnh Võng Mạc Tiểu Đường

Hiểu rõ 4 giai đoạn tiến triển giúp người bệnh và gia đình biết mình đang ở đâu và cần làm gì tiếp theo:

 

Giai đoạn 1: Nhẹ – Không tăng sinh	Xuất hiện các túi phình nhỏ (microaneurysms) ở thành mạch máu võng mạc. Chưa có triệu chứng. Phát hiện chỉ qua khám chuyên khoa. Điều trị: kiểm soát đường huyết chặt chẽ, theo dõi mỗi 12 tháng.
Giai đoạn 2: Vừa – Không tăng sinh	Nhiều mạch máu bị tắc, xuất huyết nhỏ và xuất tiết trong võng mạc. Một số người bắt đầu có phù hoàng điểm. Điều trị: tiêm thuốc kháng VEGF nếu có phù hoàng điểm + tối ưu đường huyết, theo dõi mỗi 6 tháng.
Giai đoạn 3: Nặng – Không tăng sinh	Tắc nghẽn mạch máu diện rộng, vùng thiếu oxy lớn. Nguy cơ cao tiến sang tăng sinh. Điều trị: laser quang đông phòng ngừa + tiêm kháng VEGF. Cần theo dõi mỗi 3- 4 tháng.
Giai đoạn 4: Tăng sinh  – Nguy hiểm	Mạch máu bất thường mọc vào dịch kính, xuất huyết dịch kính, bong võng mạc co kéo, glaucoma tân mạch. Điều trị: laser pan-retinal + tiêm kháng VEGF + có thể phẫu thuật cắt dịch kính. Cần can thiệp khẩn cấp.

 

Lưu ý quan trọng: Người bệnh có thể ‘nhảy’ qua các giai đoạn nhanh hơn dự kiến nếu đường huyết kiểm soát kém, huyết áp cao không điều trị, hoặc đột ngột kiểm soát đường huyết quá chặt sau thời gian dài thả lỏng.

4. Triệu Chứng Và Lý Do Nguy Hiểm Khi ‘Không Có Gì’

Bệnh võng mạc tiểu đường ở giai đoạn sớm và vừa thường hoàn toàn không có triệu chứng thị giác. Đây là đặc điểm khiến nó trở thành một trong những bệnh mắt nguy hiểm nhất.

Khi nào bắt đầu có triệu chứng

Triệu chứng thị giác thường chỉ xuất hiện khi bệnh đã ở giai đoạn 3- 4, hoặc khi có phù hoàng điểm ảnh hưởng đến trung tâm thị trường. Các triệu chứng có thể gặp:

• Nhìn mờ không rõ nguyên nhân, thay đổi theo ngày (thường tệ hơn buổi sáng khi đường huyết cao)
• Nhìn thấy đốm đen, ruồi bay, hay sợi khói trước mắt (dấu hiệu xuất huyết dịch kính)
• Đường thẳng trông bị cong hoặc méo (dấu hiệu phù hoàng điểm)
• Vùng tối ở trung tâm hoặc góc thị trường
• Màn che đột ngột-  một phần hoặc toàn bộ thị trường (khẩn cấp, cần khám ngay)
• Mất thị lực đột ngột không đau (xuất huyết dịch kính nặng hoặc bong võng mạc)

 

Khi nào cần đến bệnh viện ngay –  không chờ lịch hẹn

Đột ngột nhìn thấy nhiều đốm đen hoặc ‘mưa bụi’ trước mắt

Xuất hiện màn che ở một phần hay toàn bộ tầm nhìn

Mất thị lực đột ngột dù không đau

Nhìn thấy tia chớp sáng liên tục

 

Vì sao ‘không triệu chứng’ lại nguy hiểm hơn có triệu chứng

Não người không có cơ chế cảnh báo khi võng mạc đang bị tổn thương từ từ. Chỉ khi tổn thương đủ lớn để ảnh hưởng đến trung tâm thị trường, người bệnh mới nhận ra. Lúc đó, hàng triệu tế bào thần kinh thị giác,  không thể tái sinh đã mất đi vĩnh viễn.

5. Ai Cần Khám Đáy Mắt Định Kỳ – Lịch Khám Theo Nhóm Nguy Cơ

Không phải tất cả người tiểu đường đều có nguy cơ như nhau. Dưới đây là khuyến cáo lịch khám dựa trên hướng dẫn của Hội Nhãn khoa Việt Nam và các hiệp hội quốc tế:

 

Nhóm bệnh nhân	Lịch khám đáy mắt khuyến cáo
Tiểu đường type 1,  mới chẩn đoán	Khám lần đầu sau 5 năm mắc bệnh. Sau đó mỗi năm 1 lần.
Tiểu đường type 2,  mới chẩn đoán	Khám ngay khi được chẩn đoán tiểu đường. Sau đó mỗi năm 1 lần.
Đã có bệnh võng mạc giai đoạn nhẹ	Mỗi 6- 12 tháng theo chỉ định bác sĩ.
Đã có bệnh võng mạc giai đoạn vừa-nặng	Mỗi 3- 6 tháng. Cần theo dõi chặt.
Phụ nữ tiểu đường đang mang thai	Trước khi mang thai và mỗi 3 tháng trong suốt thai kỳ.
Đường huyết kiểm soát kém (HbA1c > 8%)	Mỗi 6 tháng bất kể giai đoạn bệnh võng mạc.
Tiểu đường + tăng huyết áp hoặc mỡ máu	Mỗi 6 tháng – nguy cơ kép cao hơn.

 

Nguyên tắc quan trọng: Người tiểu đường type 2 cần khám đáy mắt NGAY khi được chẩn đoán vì nhiều người đã có tổn thương đáy mắt trước khi biết mình mắc tiểu đường.

 

6. Phương Pháp Chẩn Đoán Hiện Đại Tại DND Bắc Giang

Chẩn đoán bệnh lý đáy mắt tiểu đường đòi hỏi thiết bị chuyên khoa, không thể phát hiện qua khám mắt thông thường hay đo thị lực. Tại Bệnh viện Mắt Quốc tế DND Bắc Giang, các phương pháp chẩn đoán bao gồm:

Chụp OCT đáy mắt (Optical Coherence Tomography)

Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán và theo dõi phù hoàng điểm tiểu đường. OCT chụp cắt lớp quang học với độ phân giải micromet, cho phép bác sĩ nhìn thấy từng lớp tế bào võng mạc, phát hiện dịch tích tụ dưới hoặc trong võng mạc trước khi ảnh hưởng đến thị lực.

Ưu điểm: Không tiếp xúc, không xâm lấn, không đau. Kết quả ngay trong buổi khám. Có thể so sánh với lần khám trước để theo dõi tiến triển chính xác.

 

Soi đáy mắt dưới giãn đồng tử

Bác sĩ nhỏ thuốc giãn đồng tử và quan sát toàn bộ võng mạc qua kính hiển vi chuyên khoa. Giúp phát hiện xuất huyết, xuất tiết, tân mạch và các tổn thương ngoại vi mà OCT không bao quát được.

Lưu ý: Sau giãn đồng tử, thị giác hơi mờ và nhạy sáng 4 – 6 giờ. Nên thu xếp người đưa đón.

 

Chụp mạch huỳnh quang (FFA – Fluorescein Angiography)

Tiêm thuốc cản quang vào tĩnh mạch tay, chụp ảnh mạch máu võng mạc khi thuốc lưu thông. Phương pháp này cho thấy các điểm rỉ mạch, vùng thiếu máu, và tân mạch rõ ràng nhất — thường được chỉ định trước khi quyết định điều trị laser hoặc tiêm.

Quy trình khám đáy mắt tại DND Bắc Giang

Bước 1: Đo thị lực và nhãn áp (10 phút)

Bước 2: Nhỏ thuốc giãn đồng tử, chờ 20- 30 phút có hiệu lực

Bước 3: Chụp OCT hoặc soi đáy mắt (15 – 20 phút)

Bước 4: Bác sĩ phân tích kết quả và tư vấn (15 – 20 phút)

Toàn bộ: khoảng 60 – 90 phút. Nên nhờ người đưa đón do ảnh hưởng giãn đồng tử.

 

7. Phương Pháp Điều Trị Bệnh Lý Đáy Mắt Tiểu Đường

Điều trị bệnh võng mạc tiểu đường là quá trình dài hạn, kết hợp nhiều phương pháp tùy theo giai đoạn bệnh. Không có phương pháp nào chữa khỏi hoàn toàn mục tiêu là ngăn tiến triển và bảo tồn thị lực tối đa.

Nền tảng: Kiểm soát đường huyết và huyết áp

Điều trị đáy mắt sẽ không hiệu quả nếu đường huyết tiếp tục cao. Nghiên cứu cho thấy mỗi 1% giảm HbA1c tương ứng giảm 35% nguy cơ tiến triển bệnh võng mạc. Kiểm soát huyết áp dưới 130/80 mmHg cũng giảm đáng kể nguy cơ mất thị lực.

Tiêm thuốc kháng VEGF nội nhãn

Hiện nay là phương pháp điều trị chính cho phù hoàng điểm tiểu đường và bệnh võng mạc tăng sinh. Thuốc kháng VEGF (Anti-VEGF) ức chế yếu tố tăng trưởng mạch máu, làm giảm phù, thu hẹp tân mạch và ngăn xuất huyết.

Quy trình: Tiêm vào buồng dịch kính dưới gây tê tại chỗ. Không đau. Thường cần 3- 6 mũi trong giai đoạn tấn công, sau đó duy trì theo tình trạng bệnh.

Laser quang đông võng mạc

Dùng tia laser để đốt các vùng võng mạc thiếu oxy (laser quang đông khu trú cho phù hoàng điểm, laser toàn diện cho bệnh tăng sinh). Mục tiêu: giảm nhu cầu oxy của võng mạc, ức chế tín hiệu kích thích mọc tân mạch.

Khi nào dùng: Giai đoạn tăng sinh hoặc không tăng sinh nặng có nguy cơ cao. Kết hợp với tiêm kháng VEGF cho hiệu quả tốt hơn.

Phẫu thuật cắt dịch kính

Chỉ định cho trường hợp xuất huyết dịch kính không tự tiêu, bong võng mạc co kéo, hoặc tân mạch mặt trước. Phẫu thuật xâm lấn tối thiểu (23- 25G), thực hiện dưới gây tê tại chỗ hoặc mê, thời gian hồi phục 2- 4 tuần.

 

Phương pháp	Phù hợp cho giai đoạn
Kiểm soát đường huyết + huyết áp	Tất cả giai đoạn –  nền tảng bắt buộc
Tiêm kháng VEGF	Giai đoạn 2- 4 có phù hoàng điểm hoặc tân mạch
Laser quang đông	Giai đoạn 3- 4 (tăng sinh và nguy cơ cao)
Phẫu thuật dịch kính	Giai đoạn 4 biến chứng nặng

 

8. Bệnh Đáy Mắt Liên Quan Tiểu Đường và Các Bệnh Toàn Thân Khác

Bệnh lý đáy mắt không chỉ đến từ tiểu đường. Một số bệnh toàn thân khác cũng tác động đến mạch máu võng mạc, và người mắc tiểu đường đồng thời có các bệnh này sẽ có nguy cơ tổn thương đáy mắt nhanh và nặng hơn đáng kể:

Bệnh kèm theo	Cơ chế tổn thương mắt	Khuyến cáo khám
Tăng huyết áp	Áp lực cao làm vỡ mao mạch võng mạc, gây bệnh võng mạc THA song song với bệnh võng mạc ĐTĐ	Mỗi 6 tháng
Mỡ máu cao (rối loạn lipid)	Lipid lắng đọng trong mạch máu võng mạc, gây tắc nghẽn và thiếu máu nuôi	Mỗi 6- 12 tháng
Bệnh thận mãn tính	Tổn thương vi mạch thận và vi mạch mắt thường xảy ra cùng lúc – hai bệnh cùng phản ánh mức độ tổn thương vi mạch toàn thân	Mỗi 6 tháng
Thiếu máu nặng	Giảm cung cấp oxy cho võng mạc, đặc biệt nguy hiểm kết hợp với bệnh võng mạc tiểu đường	Theo chỉ định

 

Người tiểu đường có 2 bệnh đồng mắc trở lên trong danh sách này nên khám đáy mắt mỗi 6 tháng và thông báo với bác sĩ nhãn khoa về tất cả thuốc đang dùng.

9. Câu Hỏi Thường Gặp

Tôi bị tiểu đường 10 năm nhưng mắt vẫn nhìn tốt, có cần khám đáy mắt không?

Bắt buộc phải khám. Bệnh võng mạc tiểu đường có thể tổn thương 50- 60% trước khi ảnh hưởng thị lực. Nhìn tốt không đồng nghĩa với đáy mắt khoẻ. Người tiểu đường 10 năm chưa từng khám đáy mắt cần được khám ngay và có thể cần làm OCT + chụp mạch.

Khám đáy mắt tiểu đường có cần giãn đồng tử không? Có bất tiện không?

Để khám toàn diện, có. Thuốc giãn đồng tử gây mờ mắt và nhạy sáng khoảng 4- 6 giờ. Bạn nên nhờ người đưa đón và không lái xe trong ngày khám. Mang theo kính râm để đỡ chói. Sau 6 giờ thị giác trở lại bình thường hoàn toàn.

Nếu đã bị bệnh võng mạc tiểu đường giai đoạn sớm, có chữa khỏi hoàn toàn không?

Bệnh võng mạc tiểu đường không ‘chữa khỏi’ theo nghĩa chấm dứt hoàn toàn, miễn là còn tiểu đường thì nguy cơ vẫn còn. Mục tiêu điều trị là kiểm soát tiến triển và bảo tồn thị lực. Ở giai đoạn sớm với đường huyết được kiểm soát tốt, bệnh có thể ổn định hàng chục năm.

Tiêm thuốc kháng VEGF vào mắt có đau không? Có nguy hiểm không?

Thủ thuật được thực hiện dưới tê tại chỗ, bạn có thể cảm thấy áp lực nhẹ nhưng không đau trong quá trình tiêm. Sau tiêm có thể mắt đỏ nhẹ, hơi cộm 1- 2 ngày. Biến chứng nặng (nhiễm khuẩn nội nhãn) rất hiếm gặp khi thực hiện đúng quy trình vô khuẩn. DND thực hiện thủ thuật này trong phòng mổ vô khuẩn chuẩn.

Bảo hiểm y tế có chi trả khám đáy mắt và điều trị bệnh võng mạc tiểu đường không?

Khám đáy mắt, chụp OCT và laser quang đông thường được BHYT hỗ trợ một phần theo quy định. Thuốc tiêm kháng VEGF hiện nay một số loại đã vào danh mục BHYT, tuy nhiên mức hỗ trợ khác nhau theo từng cơ sở và từng loại thuốc. Liên hệ DND để được tư vấn cụ thể về quyền lợi BHYT.

Khám đáy mắt tiểu đường ở đâu tại Bắc Giang?

Bệnh viện Mắt Quốc tế DND Bắc Giang có khoa Đáy Mắt & Dịch Kính Võng Mạc chuyên chẩn đoán và điều trị bệnh lý đáy mắt do tiểu đường. Trang bị hệ thống OCT thế hệ mới, thiết bị laser võng mạc và phòng mổ thực hiện tiêm nội nhãn vô khuẩn. Đặt lịch khám tại trang web hoặc hotline.

 Hướng Dẫn Tự Theo Dõi Tại Nhà và Lời Khuyên Từ Bác Sĩ

Bệnh lý đáy mắt do tiểu đường là biến chứng nghiêm trọng nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ. Mù loà không phải là hệ quả tất yếu của tiểu đường — đó là hệ quả của việc không khám mắt định kỳ.

Bài kiểm tra Amsler Grid – tự theo dõi tại nhà

Đây là bài test đơn giản giúp phát hiện sớm phù hoàng điểm hoặc bất thường thị giác trung tâm. Người tiểu đường nên thực hiện mỗi tuần 1 lần:

• Đeo kính (nếu có) và che một mắt
• Nhìn vào điểm chấm ở trung tâm lưới ô vuông ở khoảng cách 30 cm
• Trong khi nhìn vào điểm chấm, chú ý toàn bộ lưới xung quanh
• Bình thường: Tất cả các đường thẳng, ô vuông đều đặn, không có vùng tối hoặc méo
• Bất thường: Đường cong, méo, vùng tối, hoặc ‘biến mất’ → Đặt lịch khám trong vòng 1 tuần

 

5 điều người tiểu đường nên làm ngay hôm nay

1. Đặt lịch khám đáy mắt chuyên khoa nếu chưa khám trong 12 tháng qua.

2. Ghi lại chỉ số HbA1c gần nhất để mang theo khi khám mắt, bác sĩ cần thông tin này.

3. Đo huyết áp, nếu trên 130/80 mmHg, thông báo với cả bác sĩ nội khoa và bác sĩ mắt.

4. Thực hiện bài test Amsler Grid mỗi tuần 1 lần.

5. Đặt nhắc lịch khám đáy mắt định kỳ, đừng chờ có triệu chứng.

 

_________
BỆNH VIỆN MẮT QUỐC TẾ DND – BẮC GIANG International Eye Hospital
🏥 Địa chỉ: Lô YT, Khu dân cư phía Nam - P. Bắc Giang - Tỉnh Bắc Ninh.
☎️ Điện thoại: 02046 25 26 27
🌐 https://bacgiang.matquocte.vn
🏨 CS1: 128 Bùi Thị Xuân – Hai Bà Trưng – Hà Nội.
📬 CS2: Lô YT, Khu dân cư phía Nam - P. Bắc Giang - Tỉnh Bắc Ninh.
📬 CS3: Số 250 Trường Chinh - P. Lê Thanh Nghị - TP. Hải Phòng.
📬 CS4: 147 - 147B - 147Bis Trương Định - P. Nhiêu Lộc - TP. Hồ Chí Minh.